Qysh ne fillim aristokracia ilire synoi te perfshinte edhe Dyrrahun ne kufijte e shtetit te vet. Per kete arsye mbreti i taulanteve u perzie ne luften civile qe plasi ne Dyrrah ne vitin 436 para.e.se.re ndermjet aristokrateve dhe demokrateve duke mbajtur anen e aristokrateve.

Keshtu duke u nisur nga Dyrrahu filloi konflikti i gjate i njohur ne histori me emrin “Lufta e Peloponezit” ndermjet dy koalicioneve te medha greke te kyrsyera nga  Athina dhe Sparta (431-411  para.e.se.re).

Peshen kryesore te kesaj lufte, nga ana e ilireve e mbajten enkelejte, te cilet  banonin  ne treven e liqenit (lyhnid) Ohrit.  Per shkak te rolit qe luajten ne kete lufte, ne krye te shtetit ilir u vune mbreterit e dinastise enkelejase. Nen udheheqjen e  tyre ne vitin 423 para.e.se.re  iliret korren nje sukses te madh pasi thyen ne kufijte e tyre lindore forcat e bashkuara maqedone dhe spartane.

Ne vitet 393-350 para.e.se. re ne krye te mbreterise enkelejve erdhi Bardhyli, i cili u shqua si komandant ushtarak dhe udheheqes politik.  Ai i shkeputi Maqedonise mjaft toka dhe i detyroi mbreterit e saj te paguanin tribute.  Duke hyr ushtarakisht, Bardhyli vendosi nen  sundimin e vet edhe Mbreterine Molose. Por ne fund te jetes se tij raporti i forcave ndryshoi ne dem te Ilirise.

Pasardhesi e Bardhylit nuk qene ne gjendje qe te rimerrnin veten, sepse ne fronin maqedon erdhi Aleksandri i Maqedoesin i cili ne betejen qe u vazhdua ne Pelion me 355 para.e.se.re mundi ushtrine e Mbreterise Ilire.

Pas vdekjes se Aleksandrit (323) Mbreteria Ilire rifitoi pavaresine, kete rradhe nen udheheqjen e Glaukise, mbret i taulanteve. Ne lufte kunder Maqedonise Glaukia rifitoi tokat e humbura ne lindje dhe me 312 para.e.se.re morri Dyrrahun dhe Apolonine, kures tre vjet me von nderhyri ne shtetin Molos duke vendosur ne fron Pirron.

Ne kohen e sundimit  te Glaukise rreziku maqedon erdhi duke u dobesuar. Pas vdekjes se tij, Mbreterise Ilire i erdhi nga jugu nje rrezik tjeter i madh nga shteti molos, i cili gjat sundimit te Pirros u be fuqia me e madhe e Ballkanit.

Ne lindje si kufi natyror ishin lumenjte Morava dhe Vardar dhe ne perendim brigjet e Adriatikut dhe te Jonit. grupe te vecanta fisesh ilire u vendosen edhe ne italine e jugut (mesapet dhe japiget).

Fiset me te rendesihsme ilire ishin taulantet ardianet dardanet dalmatet penestet moloset kaonet thesprotet etj. Thespro tetbanonin rreth gjirit te Ambrakise; ne veri te Sarandes dhe Gjirokastres; moloset banonin ne pllajen e Janines. Taulantet ishin nje fis i madh qe shtriheshin  ne zonen bregdetare, qe nga Vjosa deri ne Mat; ne shpinen e tyre  ishin partinet, desaretet, enkelejte, kurse gjate brigjeve te Adriatikut te mesem banonin ardianet. Ne viset e Ballkanit Qendror ishin dy fise te medha dhe te rendesishme: paionet ne luginen e mesme te vardarit dhe dardanet  qe banonin  ne rrafshin e Kosoves. Mbi ardianet drejt veriperei timidnshin dalmatet dhe ne skain veriperendimor, liburnet.

Ne zhvillim ekonomik shoqeror te ilireve   dhe ne zhvillimin emarredhenieve nderfisnore ndikoi pozita gjeografike. Krahinat ilire jugore u lidhen ngushte ne Greqine dhe Egjeun kurse krahinat veriore u lidhen ngushte me Evropen Qendrore.

Sipas burimeve  te autoreve antike, si Homeri, Herodoti etj… banoret me te lashte parailire dhe paragreke qe jetonin  ne Gadishullin Ballkanik dhe ne pellgun e Egjeut isin pellazget.

Te dhenat arkeologjike te epokes se bakrit te zbuluara ne vendin tone deshmojne se ka lidhje ndermjet kultures dhe bartesve te saj, te cilet sipas autoreve antike ishin pellazge. Ketej rrjedh edhe pikepamja se pellazget ishin paraardhes se ilireve.

Gjurmet me te hershme te ekzistences se njeriut ne territorin e Shqiperise shfaqen ne kohen e gurit te vjeter, rreth 100 000 vjet me pare.

Deshmite arkeologjike per kete epoke i kemi nga vendbanimi i Xares(Sarande) nga shpella e Gajtanit(Shkoder)etj. Ne keto vendbanime jane gjetur vegla pune primitive te bera prej stralli, te cilat i kane sherbyer njeriut primitiv per te plotesuar nevojat e tij kryesore, per sigurimin e ushqimit dhe veshjes.

Njerezit e kesaj epoke ushqeheshin kryesisht me gjah, rrenje dhe fruta. Klima ishte e ftohte dhe kjo i detyronte ata te mbroheshin duke u veshur me lekuren e kafsheve te egra. Njeriu i kohes se gurit te vjeter, me ane te ferkimit mesoi te ndizte zjarrin, te cilin e perdori kunder te ftohtit dhe bishave te egra.

Gjate fundit te kesaj epoke 30 000-10 000vjet para e.se.re pati shtrirje me te madhe te vendbanimeve ne territorin e Shqiperise, si ne Xare, Konsipol,Shen-Marine, Kryegjate, Rreza e Dajtit, Gajtan etj.

Veglat e punes prej stralli te gjetura ne keto stacione, mbeturinat e zjarrit dhe fosilet e kafsheve deshmojne se njerzit e ketyre vendbanimeve ishin shkeputur perfundimisht nga bota e kafsheve dhe ishte formuar njeriu i sotem.

Territori i vendit tone vazhdoi te banohej edhe gjate epokes se gurit te mesem dhe kjo deshmohet nga zbulimet ne Konsipol dhe ne vendbanimin e Vlushes(Skrapar).

Gjate epokes se gurit te ri territori i Shqiperise ka qene shume i banuar. Kete e deshmojne dhjetra vendbanime te zbuluara te cilat jane te vendosura ne fusha pjellore, ne tarraca lumore dhe ne shpella. Banesat e tyre ishin kasolle te thjeshta te lyera dhe te shtruara  me balte.

Dunavec jane zbuluar banesat e ngritura mbi hunj. Ndertimi i banesave e lidhi njeriun me shume me token si pasoje u zhvillua bujqesia dhe disa veprimtari te tjera te rendesishme. U persosen veglat e punes prej guri dhe kocke. Njeriu filloi te tirrte dhe te endte pelhure si dhe te pergatiste ene prej balte te pjekur. Ky zhvillim duket qarte ne vendbanimet e Podgorices, Dunavecit dhe Maliqit (rrethi Korces). Ne kete perparim te gjithanshem ekonomik rolin paresor e luante gruaja.

Shqiperia iste ne nje gjendje politike ekonomike shoqerore kulturore te mjeruar. Pas shume lufterash te zhvilluara per liri, shqipetaret nuk gezonin asnje te drejte kombetare.

Te ndodhur perballe rrezikut te zhdukjes si komb dhe coptimit teresor te Shqiperise, atdhetaret shqiptare moren masa per perballimin e gjendjes tejet te rrezikshme.

Fillimishisht, ne krye te ketyre perpjekjeve u vune komitetet nderkrahinore te Veriut dhe te Jugut te themeluar ne veren e vitit  1877   me qender ne Shkoder dhe ne Janine, me ne krye Pjeter Gurakuqin dhe Abdyl Frasherin.

Nga fundi I ketij viti atdhetaret e grumbulluar ne Stamboll formuan nje organizate  kombetare mbareshqiptare me emrin “ Komiteti qendror per mbrojtjen e te drejtave te kombesis shqiptare”, qe njihet me emertimin “ Komiteti I Stambollit”. Ne te benin pjese atdhetare te njohur nga te gjitha viset e Shqiperise, kryesisht veriore dhe verilindore. Kryetari I tij u zgjodh Abdyl Frasheri.

• Traktati I Shen Stefanit dhe Shqiperia

Me themelimin e Krizes se re Lindore te viteve ’70 te shekullit XIX nisin perpjekjet e fqinjeve, te mbeshtetur nga Rusia cariste, per copetimin e trojeve shqiptare. Rreziku qe kercenonte kombin shqiptar, sipas projekteve te hartuara ne Beograd dhe ne Athine, “Nacertanijes” (Projektit) dhe “Magalidhese” (Idese se madhe), nisi te behej real me perfundimin e Luftes Ruso-Turke te viteve      1877-1878.

Ndersa ushtria osmane terhiqej me shpejtesi para ushtrive ruse, ushtrite serbe dhe malazeze perfituan nga rasti per te rifilluar luften dhe u futen ne tokat shqiptare te vilajeteve te Shkodres dhe te Kosoves.

Pas humbjes te renda Porta e Larte u detyruar te nenshkruante me 3 mars 1878 ne Shen-Steafn, afer Stambollit, Traktatin e Paqes me Rusine.

Edhe pse ne kete traktat shqiptaret nuk ziheshin ne goje, trojet e tyre coptoheshin shume rende. Gati ghysma e tyre u jepeshin shteteve fqinje slave.

Sipas Traktatit te Shen-Stefanit, Bullgaria do te merrte krahinat shqiptare te Korces, te Pogradecit, te Struges, te Dibres, te Kercoves, te Gostivarit, te Tetoves, te Shkupit, te Kacanikut dhe te Kumanoves. Serbia aneksonte viset veriore te Kosoves, deri ne afersi  te Mitrovices. Ndersa Mali I Zi do te merrte Ulqinin, Anamalin, Hotin, Gruden, Kelmendin, Plaven, Gucine, dhe Rugoven; pjesa e tjeter e Shqiperise do te mbetej nen sundimin osman.

Pra viset shqiptare coptoheshin ndermjet kater shteteve te huaja.

Traktati I Shen-Stefanit ngjalli jne shqetesim te pergjithshem dhe te thelle ne mbare Shqiperine. Ng ate kater anet e vendit sidomos nga viset e kercenuara dhe krahinat fqinje me to pati protesta ne te cilat u shpreh vendosmeria per te kundershtuar me te gjitha mjetet zbatimin e te drejtave kombetare ne kuader te Perandorise Osmane.  U krijuan menjehere komitete locale, beslidhje krahinore dhe nderkrahinore per tub ere balle rrezikut te pushtimit te ketyre viseve.

Nderkohe traktati I Shen Stefanit kundershtohej edhe nga Fuqite e Medha jonenshkruese. Ato kerkuan rishikimin e tij ne nje mbledhje nderkombetare.

Si në Evropë, ashtu edhe në Ballkan, në komunitetin shoqëror feudal arsimi zhvillohej në gjuhën latine në perëndim të Ballkanit dhe në lindje në gjuhën greke, por pa ndonjë ndikim kulturor mbi shqiptarët nga gjuha kishtare sllave. Ne shekullin e XVI i kemi përpjekjet e para që gjuha kombëtare t’ua zërë vendin gjuhëve kishtare.Për hapjen e shkollave në gjuhën amtare aty kah vitet 1840 mund ta përmendim Shqipërinë e Veriut, ku u krijuan disa qendra mësimore me mësues vendas, si Gegë Kodheli, Gjon Shkrumi, Jak Kraja e Filip Shkodrani. Ky i fundit e hapi shkollën në shtëpinë e Kolë Kamsit.Në gjysmën e parë të shekullit XIX edhe te arbëreshët e Greqisë pati një lëvizje kulturore-arsimore. U shquan sidomos Anastas Kullurioti dhe Panjot Kupiotari, por edhe shumë të tjerë.