Kultura ilire ne epoken e bronzit dhe te hekurit
Vendbanimet e kohes se bronzit dhe te hekurit, ashtu si edhe ne epokat e meparshme jane te vendosura ne fusha pjellore dhe tarraca, vendbanime shpellore e kasolle te ngritura mbi hunj(Maliq,Tren, Belsh, Gajtan, Konsipol, Sovjan etj.) Nga fundi i epokes se bronzit linden dhe vendbanimet e para te fortifikuara me mure. Gjate epokes se hekurit para e.se.re keto lloj vendbanimesh u shtuan ne Gajtan, Tren, Lleshan -Elbasan, Kalivo-Sarande etj.
Ne fillim te epokes se bronzit shfaqet rriti i varrimit ne tuma( koderza te bera me gure e dhe), i cili me pas behet me i shpeshte. Nga objektet e gjetura ne keto turna si: vegla pune ene balte, stoli, arme etj. njihemi me kulturen dhe nivelin e zhvillimit te asaj periudhe.
Ne epoken e bronzit dhe te hekurit ne territorin e Ballkanit Perendimor u forumua popillsia vendase ilire. Mbi bazen e te dhenave arkeologjike, gjuhesore dhe te burimeve te shkruara eshte arritur ne perfundim se iliret kane origjine vendase. Ata linden dhe u formuan gjate mijevjecarit te dyte dhe te pare para e.se.re. Ne fund te epokes se hekurit u arrit te formohet nje bashkesi e qendrueshme ilire, e cila ne burimet e autoreve te heshem antike permendet me emrin bashkesi ilire. Iliret banonin ne tere pjesen perendimore te ballkanit. Kufiri i tyre verior shkonte deri te deget e Danubit ( Sava dhe Drava) kurse ne jug duke perfshir edhe Epirin, kufiri shkonte deri ne gjirin e Ambrakise ( Preveza).
Ne lindje si kufi natyror ishin lumenjte Morava dhe Vardar dhe ne perendim brigjet e Adriatikut dhe te Jonit. grupe te vecanta fisesh ilire u vendosen edhe ne italine e jugut (mesapet dhe japiget).
Fiset me te rendesihsme ilire ishin taulantet ardianet dardanet dalmatet penestet moloset kaonet thesprotet etj. Thespro tetbanonin rreth gjirit te Ambrakise; ne veri te Sarandes dhe Gjirokastres; moloset banonin ne pllajen e Janines. Taulantet ishin nje fis i madh qe shtriheshin ne zonen bregdetare, qe nga Vjosa deri ne Mat; ne shpinen e tyre ishin partinet, desaretet, enkelejte, kurse gjate brigjeve te Adriatikut te mesem banonin ardianet. Ne viset e Ballkanit Qendror ishin dy fise te medha dhe te rendesishme: paionet ne luginen e mesme te vardarit dhe dardanet qe banonin ne rrafshin e Kosoves. Mbi ardianet drejt veriperei timidnshin dalmatet dhe ne skain veriperendimor, liburnet.
Ne zhvillim ekonomik shoqeror te ilireve dhe ne zhvillimin emarredhenieve nderfisnore ndikoi pozita gjeografike. Krahinat ilire jugore u lidhen ngushte ne Greqine dhe Egjeun kurse krahinat veriore u lidhen ngushte me Evropen Qendrore.
